Weksel in blanco wiąże się z ważnym ryzykiem, ponieważ w chwili podpisania nie zawiera wszystkich danych, a jego późniejsze uzupełnienie zależy od ustaleń z wierzycielem. Niewłaściwie sporządzona deklaracja wekslowa może utrudnić obronę przed nieuzasadnionym roszczeniem. Przed podpisaniem należy dokładnie określić warunki uzupełnienia weksla, limit kwoty oraz zasady jego zwrotu, a w razie wątpliwości omówić wszystko z prawnikiem.
Weksel in blanco bywa stosowany jako zabezpieczenie pożyczki, kredytu, umowy leasingu, dostawy albo należytego wykonania zobowiązania. Podpisujący dokument często zakłada, że jego odpowiedzialność ogranicza deklaracja wekslowa lub ustalone ustnie zasady uzupełnienia.
Spór zaczyna się wtedy, gdy wierzyciel wpisze kwotę, termin płatności albo inne dane, a następnie wystąpi z pozwem o zapłatę. Dla sądu znaczenie ma treść samego blankietu, lecz także zakres upoważnienia do jego wypełnienia, wysokość rzeczywistego długu i sposób rozliczenia zabezpieczonej umowy. Tekst jest przeznaczony dla wystawców, poręczycieli i wierzycieli, którzy chcą ocenić ryzyko procesowe związane z takim dokumentem.
Zakres uzupełnienia a wysokość odpowiedzialności
Weksel in blanco staje się pełenm wekslem dopiero po wpisaniu brakujących elementów, między innymi sumy wekslowej, daty płatności czy miejsca płatności.
Czynność ta powinna odpowiadać porozumieniu zawartemu między stronami, najczęściej określanemu jako deklaracja wekslowa. Nie musi ona mieć formy, jednak jej treść oraz sposób zawarcia trzeba później udowodnić. Jeżeli wierzyciel uzupełni dokument niezgodnie z uzgodnieniami, wystawca może podnieść zarzut wypełnienia weksla niezgodnie z porozumieniem. Taki zarzut dotyczy stosunku osobistego między stronami i co do zasady może zostać efektywnie przedstawiony wierzycielowi, który otrzymał weksel. Znaczenie ma także art. 10 Prawa wekslowego, ograniczający możliwość obrony wobec nabywcy dokumentu działającego w dobrej wierze.
Sąd bada przede wszystkim, czy istniała podstawa do uzupełnienia weksla, jakie należności miały zostać nim zabezpieczone oraz czy wyliczenie obejmuje kapitał, odsetki, prowizje i koszty dopuszczone umową. Sam fakt podpisania blankietu nie przesądza więc o zapłacie każdej kwoty wpisanej przez remitenta.
W procesie spore znaczenie mają:
- deklaracja wekslowa i aneksy określające zasady uzupełnienia dokumentu,
- rozliczenie umowy oraz dowody wpłat dokonanych przez dłużnika,
- korespondencja dotycząca wezwania do zapłaty, wypowiedzenia i wysokości zadłużenia.
Obrona pozwanego w postępowaniu nakazowym
Pozew oparty na wekslu może doprowadzić do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym. Pozwany powinien wnieść zarzuty w terminie wskazanym w nakazie i bardzo dokładnie zakwestionować podobnie jak formalną skuteczność wekslai należność wynikającą z umowy podstawowej. Ogólne stwierdzenie, że kwota jest zawyżona, najczęściej nie wystarcza. Ciężar wykazania faktów uzasadniających obronę może obejmować przedstawienie dowodów częściowej spłaty, nieważności umowy, przedawnienia roszczenia albo naruszenia deklaracji wekslowej.
Sąd może analizować relację zabezpieczoną wekslem, przede wszystkim gdy pozwany podniesie zarzuty osobiste wobec wierzyciela. Poręczyciel wekslowy ponosi odpowiedzialność według podpisanego zobowiązania, lecz także może kwestionować skuteczność uzupełnienia w granicach wynikających z porozumienia.
Dla wyniku sprawy ważne są zatem data uzupełnienia, wymagalność długu, prawidłowość obliczeń i treść uzgodnień stron. Wadliwe wpisanie danych nie zawsze unieważnia cały dokument, ale może ograniczyć albo wyłączyć odpowiedzialność wekslową w konkretnej wysokości.
Weksel in blanco jest dokumentem opatrzonym podpisem, któremu w chwili wystawienia brakuje jednego lub kilku elementów wymaganych dla pełnego weksla, najczęściej sumy wekslowej, terminu płatności albo miejsca płatności. Jego uzupełnienie powinno wynikać z porozumienia wekslowego zawartego między podpisującym a osobą, której dokument został wręczony. Porozumienie może mieć formę pisemną, ale jego treść może być także ustalana na podstawie umowy głównej, korespondencji i okoliczności przekazania weksla. Podpisujący nie udziela wierzycielowi nieograniczonego upoważnienia.
Zakres możliwego uzupełnienia wyznaczają przede wszystkim uzgodnienia stron.
Jeżeli weksel miał zabezpieczać konkretną umowę, wierzyciel powinien wpisać kwotę odpowiadającą rzeczywistemu zadłużeniu, z uwzględnieniem uzgodnionych odsetek, kosztów i terminu płatności. Wpisanie sumy wyższej albo oznaczenie wcześniejszego terminu może stanowić naruszenie porozumienia.
Granice porozumienia wekslowego
Artykuł 10 Prawa wekslowego przewiduje, że zarzut niezgodnego z porozumieniem uzupełnienia weksla nie może być efektywnie podnoszony wobec posiadacza, który nabył go w dobrej wierze. Inaczej wygląda sytuacja w bezpośredniej relacji z wierzycielem, któremu weksel wręczono.
W takim sporze podpisujący może kwestionować podobnie jak wysokość wpisanej sumyi samą możliwość uzupełnienia dokumentu.
Kiedy podpisujący może odmówić zapłaty?
Odpowiedzialność wekslowa powstaje na podstawie podpisu oraz treści dokumentu, ale jej zakres zależy od roli podpisującego. Wystawca weksla własnego odpowiada za zapłatę sumy wekslowej w terminie. Poręczyciel wekslowy, czyli avalista, odpowiada co do zasady tak samo jak osoba, za którą poręczył; jego odpowiedzialność jest samodzielna, dlatego nieważność zobowiązania głównego nie zawsze eliminuje roszczenie wobec avalisty. Indosant może jednak odpowiadać za przyjęcie i zapłatę weksla wobec kolejnych posiadaczy, chyba że efektywnie wyłączył swoją odpowiedzialność w treści indosu.
Podpisujący może podnieść zarzut, że weksel został uzupełniony po terminie, na kwotę przekraczającą zabezpieczone zobowiązanie albo mimo wygaśnięcia długu.
Powinien przedstawić dowody, na przykład deklarację wekslową, umowę, potwierdzenia płatności, wezwania do zapłaty lub korespondencję stron. Samo twierdzenie o nieprawidłowym uzupełnieniu najczęściej nie wystarcza; znaczenie ma wykazanie konkretnego naruszenia uzgodnionych zasad. Jeżeli podpis złożono bez umocowania albo dokument został skradziony, możliwe jest podważanie odpowiedzialności na zasadach dotyczących wad oświadczenia woli i autentyczności podpisu. Podpisujący odpowiada jednak za własne zobowiązanie, a nie automatycznie za wszystkie podpisy znajdujące się na wekslu.
W postępowaniu nakazowym zarzuty wobec nakazu zapłaty trzeba zgłosić w ustawowym terminie, wskazując fakty i dowody uzasadniające obronę.
Podpisanie weksla in blanco tworzy zobowiązanie wekslowe, którego zakres zależy od porozumienia zawartego między wystawcą a odbiorcą dokumentu.
Weksel in blanco a rozkład ciężaru dowodu i zakres zarzutów
Weksel in blanco zostaje uzupełniony później, zgodnie z deklaracją wekslową albo ustnym porozumieniem stron. Jeżeli wierzyciel dochodzi zapłaty jako remitent, dłużnik może powoływać się na zarzuty wynikające ze stosunku podstawowego, w szczególności na nieistnienie długu, jego częściową spłatę, przedawnienie roszczenia lub niezgodne z ustaleniami wypełnienie weksla. Zgodnie z art. 10 Prawa wekslowego wystawca nie może przeciwstawić posiadaczowi zarzutu uzupełnienia weksla niezgodnie z zawartym porozumieniem, jeżeli posiadacz nabył weksel w dobrej wierze albo bez rażącego niedbalstwa. Ograniczenie to nie działa jednak w relacji między wystawcą a remitentem, a także wobec posiadacza, który znał naruszenie porozumienia.
Ciężar udowodnienia faktów uzasadniających roszczenie co do zasady spoczywa na powodzie. Powód powinien wykazać istnienie weksla, jego prawidłowe wypełnienie, wymagalność oraz własne uprawnienie do dochodzenia należności.
Sam weksel nie zawsze wystarczy, przede wszystkim gdy pozwany efektywnie podważa stosunek podstawowy albo sposób uzupełnienia dokumentu. Pozwany powinien sformułować konkretne zarzuty i przedstawić dowody, ponieważ sąd nie zastępuje strony w poszukiwaniu podstaw obrony. W szczególności należy wskazać:
- jakie postanowienie deklaracji wekslowej zostało naruszone;
- jaka część należności została zapłacona lub nie powstała;
- z jakich przyczyn suma wekslowa jest zawyżona;
- jakie dokumenty, zeznania albo opinie potwierdzają te twierdzenia.
Czy podpis na wekslu oznacza automatyczną przegraną pozwanego?
Nie, ponieważ podpis potwierdza odpowiedzialność wekslową, lecz nie wyłącza zarzutów dotyczących uzupełnienia dokumentu i długu podstawowego. Czy deklaracja wekslowa musi być pisemna? Nie. Może zostać zawarta także ustnie, jednak jej treść jest wtedy trudniejsza do udowodnienia. Czy wierzyciel musi wykazać wysokość długu? Tak, przede wszystkim gdy pozwany zakwestionuje prawidłowość wypełnienia weksla lub istnienie zobowiązania podstawowego.
Zarzut blankietowego charakteru weksla powinien być powiązany z konkretnym naruszeniem porozumienia.
Podpis na wekslu in blanco można zakwestionować, podobnie jak pod względem autentyczności i sposobu wykorzystania dokumentu. Sam fakt, że weksel był początkowo niewypełniony, nie oznacza jego nieważności. Podpis wystawcy może stanowić podstawę zobowiązania wekslowego, jeżeli został złożony z zamiarem zaciągnięcia takiego zobowiązania. Osoba, której podpis przypisano, powinna wyraźnie zaprzeczyć jego autentyczności. Milczenie albo ogólne twierdzenie, że „weksel jest niesłuszny”, może być niewystarczające. Ważne jest także rozróżnienie między podrobieniem podpisu a dopełnieniem weksla niezgodnie z porozumieniem wekslowym. Są to dwa odrębne zarzuty, wymagające innych dowodów.
Czy możemy zakwestionować podpis na wekslu in blanco przed sądem?
W postępowaniu sądowym zakwestionowanie podpisu powinno nastąpić niezwłocznie, najlepiej już w zarzutach od nakazu zapłaty albo w sprzeciwie.
Sąd może dopuścić dowód z opinii biegłego grafologa, który porówna sporny podpis z autentycznym materiałem porównawczym. Przydatne bywają także dokumenty zawierające podpisy z podobnego okresu, zeznania świadków, korespondencja oraz dowody wskazujące, kto miał dostęp do weksla. Jeżeli podpis został podrobiony, osoba, której go przypisano, co do zasady nie jest zobowiązana wekslowo. Ciężar wykazania autentyczności dokumentu zależy od okoliczności procesowych, lecz w sporze dotyczącym prywatnego dokumentu pochodzącego od innej osoby autentyczność powinien wykazać ten, kto chce się na nim oprzeć. Sąd może także zawiadomić organy ścigania, jeżeli zachodzi podejrzenie przestępstwa fałszerstwa.
Jakkolwiek od autentyczności podpisu można podnosić, że wierzyciel wypełnił weksel niezgodnie z deklaracją wekslową: wpisał zawyżoną sumę, niewłaściwy termin płatności albo uzupełnił dokument mimo braku podstawy do dochodzenia należności. Zgodnie z art. 10 Prawa wekslowego taki zarzut ma spore znaczenie w relacji między wystawcą a wierzycielem, który otrzymał weksel .
