Błąd oświadczenia woli nie zawsze powoduje nieważność umowy. Jeżeli dotyczy ważnej treści czynności prawnej, a druga strona mogła go zauważyć, składający oświadczenie może uchylić się od jego skutków prawnych. Dla podstępu ochrona jest szersza. Konieczne jest jednak wykazanie, że nieprawdziwe wyobrażenie rzeczywiście wpłynęło na decyzję o zawarciu transakcji.
Błąd oświadczenia woli może sprawić, że osoba podpisze umowę, złoży ofertę albo zaakceptuje warunki, których w rzeczywistości nie zamierzała przyjąć. Problem pojawia się podobnie jak przy zakupie nieruchomości, zawieraniu umowy pożyczkii przy czynnościach dokonywanych w obrocie gospodarczym. Nie każda pomyłka pozwala jednak podważyć skutki czynności prawnej. Znaczenie ma rodzaj błędu, jego wpływ na decyzję oraz to, czy druga strona wiedziała o pomyłce albo mogła ją łatwo zauważyć. Poniższe informacje są przydatne dla konsumentów, przedsiębiorców i osób, które analizują możliwość uchylenia się od umowy.
Błąd oświadczenia woli a przesłanki podważenia umowy
Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego błąd musi dotyczyć treści czynności prawnej i mieć ważny charakter. Znaczy to, że bez błędnego wyobrażenia o określonej okoliczności osoba nie złożyłaby oświadczenia albo nie zrobiłaby tego na tych samych warunkach.
Przykładem może być przekonanie, że przedmiot umowy ma inne właściwości, obejmuje inny zakres świadczeń albo prowadzi do odmiennego skutku prawnego. Jeżeli oświadczenie zostało złożone drugiej stronie, znaczenie ma także jej zachowanie. Uchylenie się od skutków prawnych jest możliwe, gdy błąd został przez nią wywołany, druga strona o nim wiedziała albo mogła go z łatwością zauważyć. Przy czynności nieodpłatnej ograniczenie to nie obowiązuje w takim zakresie jak przy umowach odpłatnych.
Przy ocenie, czy błąd jest ważny, analizuje się przede wszystkim:
- przedmiot i treść zawartej umowy,
- okoliczność, której dotyczyło mylne przekonanie,
- wpływ błędu na decyzję o podpisaniu dokumentu,
- znaczenie tej okoliczności dla rozsądnej osoby,
- zachowanie drugiej strony przed zawarciem umowy,
- możliwość łatwego zauważenia pomyłki,
- dowody potwierdzające rzeczywisty przebieg negocjacji.
| Sytuacja | Znaczenie prawne | Możliwy skutek |
|---|---|---|
| Błąd co do treści umowy | Może być ważny | Uchylenie się od skutków oświadczenia |
| Pomyłka dotycząca pobudki | Zwykle niewystarczająca | Brak podstaw do podważenia umowy |
| Błąd wywołany podstępem | Silniejsza ochrona osoby wprowadzonej w błąd | Możliwość uchylenia się od skutków |
| Groźba | Odrębna wada oświadczenia woli | Możliwość uchylenia się na innych zasadach |
Skutki błędu oświadczenia woli i sposób uchylenia się od umowy
Błąd oświadczenia woli nie powoduje automatycznie nieważności umowy. Osoba uprawniona musi złożyć drugiej stronie pisemne oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych swojego oświadczenia. Przy błędzie termin wynosi rok od chwili jego wykrycia. Po skutecznym uchyleniu się czynność traktuje się tak, jakby nie została dokonana, co może prowadzić do zwrotu świadczeń.
Istotne jest odróżnienie błędu od zwykłego niezadowolenia z umowy, zmiany decyzji lub niedokładnego przeczytania dokumentu.
W sporze sądowym znaczenie będą miały umowa, korespondencja, reklamy, zeznania świadków oraz sposób przedstawienia oferty. Ciężar wykazania przesłanek co do zasady spoczywa na osobie, która powołuje się na wadę oświadczenia.
Przesłanki błędu oświadczenia woli a ważność umowy
Błąd oświadczenia woli oznacza niezgodność między rzeczywistym stanem świadomości osoby składającej oświadczenie a jej wyobrażeniem o treści czynności prawnej lub okolicznościach związanych z umową. Sama pomyłka nie powoduje jednak automatycznej nieważności kontraktu. Znaczenie prawne ma wyłącznie taki błąd, który spełnia wymagania określone w przepisach Kodeksu cywilnego. Podstawową przesłanką jest błąd dotyczący treści czynności prawnej. Może chodzić między innymi o przedmiot sprzedaży, jego właściwości, zakres zobowiązania, wysokość świadczenia albo rodzaj zawieranej umowy.
Zasadniczo nie wystarcza jednak błąd w pobudce, czyli osobistej motywacji, która skłoniła stronę do zawarcia kontraktu.
Jeżeli ktoś kupuje lokal z zamiarem prowadzenia określonej działalności, a później okazuje się, że przedsięwzięcie jest nieopłacalne, nie znaczy to jeszcze błędu prawnie doniosłego. Błąd musi być także ważny. Ocenia się, czy uzasadnia przekonanie, że osoba składająca oświadczenie nie zawarłaby umowy, gdyby znała rzeczywisty stan rzeczy i rozsądnie go oceniła. Istotność nie jest więc utożsamiana z każdym rozczarowaniem lub zmianą oceny ekonomicznej transakcji.
Kiedy pomyłka kontrahenta uzasadnia uchylenie się od umowy?
Jeżeli oświadczenie zostało skierowane do drugiej osoby, błąd powinien być wywołany przez tę osobę, choćby bez jej winy, albo kontrahent musiał wiedzieć o pomyłce lub z łatwością powinien ją zauważyć.
Ograniczenie to chroni zaufanie uczestników obrotu i zapobiega podważaniu umów wyłącznie na podstawie wewnętrznego przekonania jednej strony. Błąd przy składaniu oświadczenia woli może podważyć zawartą umowę, ale tylko wtedy, gdy spełnione są ustawowe przesłanki.
Uchylenie się od skutków prawnych błędu oświadczenia woli a ważność umowy
Błąd musi dotyczyć treści czynności prawnej i mieć charakter ważny. Znaczy to, że osoba składająca oświadczenie nie zawarłaby umowy, gdyby prawidłowo oceniała sytuację.
Ocena uwzględnia także rozsądne postępowanie w podobnych okolicznościach, a nie wyłącznie subiektywne przekonanie składającego.
Przy umowie odpłatnej samo istnienie pomyłki zazwyczaj nie wystarcza. Błąd powinien zostać wywołany przez drugą stronę, przez nią zauważony albo możliwy do łatwego zauważenia. Przy czynności nieodpłatnej przepisy umożliwiają szerszą ochronę osobie, która działała pod wpływem błędnego wyobrażenia. Oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych błędu ma charakter jednostronny i powinno zostać złożone drugiej stronie na piśmie. Nie jest to zwykła prośba o rozwiązanie kontraktu. Po skutecznym złożeniu oświadczenia umowa może zostać wzruszona ze skutkiem wstecznym, wpływa to także na rozliczenie świadczeń już spełnionych.
Przy ocenie błędu znaczenie mają:
- rodzaj pomyłki i jej związek z treścią umowy,
- istotność błędu dla decyzji o zawarciu kontraktu,
- wiedza lub możliwość dostrzeżenia błędu przez drugą stronę,
- odpłatny albo nieodpłatny charakter czynności prawnej.
| Sytuacja | Wymagana przesłanka | Możliwy skutek |
|---|---|---|
| Błąd ważny | Bez błędu umowa nie zostałaby zawarta | Możliwość uchylenia się |
| Błąd przy umowie odpłatnej | Związek z działaniem lub wiedzą drugiej strony | Wzruszenie umowy |
| Błąd przy czynności nieodpłatnej | Istotna pomyłka dotycząca czynności | Szersza ochrona składającego |
| Brak istotności błędu | Pomyłka nie miała wpływu na decyzję | Brak podstaw do uchylenia |
Termin na złożenie oświadczenia wynosi rok od wykrycia błędu. Po jego upływie uprawnienie wygasa. W razie sporu sąd bada treść dokumentów, korespondencję, okoliczności zawarcia umowy oraz zachowanie obu stron. Uchylenie się od skutków prawnych błędu oświadczenia woli nie powinno być utożsamiane z wypowiedzeniem umowy, odstąpieniem od niej ani negocjowaniem nowych warunków.
Jeżeli osoba zawarła umowę pod wpływem ważnego błędu, może złożyć drugiej stronie pisemne oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych swojego oświadczenia woli. Nie wystarczy samo przekonanie, że umowa okazała się niekorzystna. Błąd musi dotyczyć treści czynności prawnej i mieć takie znaczenie, że bez jego wystąpienia dana osoba nie zawarłaby umowy. Na złożenie oświadczenia przewidziano rok od wykrycia błędu. Termin ten wynika z art. 88 § 2 Kodeksu cywilnego. Nie liczy się go od dnia podpisania umowy, lecz od momentu, w którym uprawniony dowiedział się o błędzie. Jeżeli błąd został wykryty 10 maja, termin co do zasady upływa z końcem 10 maja następnego roku.
Jaki jest termin uchylenia się od skutków prawnych umowy z powodu błędu?
Oświadczenie trzeba skierować do drugiej strony umowy, a jego forma pisemna jest wymagana przez przepisy.
Dla celów dowodowych należy zadbać o potwierdzenie doręczenia, na przykład wysłać pismo listem poleconym za potwierdzeniem odbioru albo przekazać je osobiście za pokwitowaniem. Roczny termin ma charakter zawity. Po jego upływie wydajne uchylenie się od skutków umowy z powodu błędu co do zasady nie będzie już możliwe. Samo rozpoczęcie rozmów, reklamacja lub wezwanie do zmiany umowy nie zastępują właściwego oświadczenia. W piśmie należy wskazać konkretną umowę, opisać błąd oraz wyraźnie zaznaczyć, że składający uchyla się od skutków prawnych oświadczenia woli.
Błąd musi być także prawnie doniosły.
Przy umowie odpłatnej znaczenie ma między innymi to, czy druga strona błąd wywołała, wiedziała o nim albo mogła go z łatwością zauważyć. Przy czynności nieodpłatnej przepisy przewidują szerszą ochronę.
Prawidłowe oświadczenie prowadzi do traktowania umowy tak, jakby nie została zawarta. Jeżeli strony spełniły świadczenia, mogą powstać roszczenia o ich zwrot. Gdy druga strona kwestionuje błąd albo termin, spór może wymagać rozstrzygnięcia przez sąd. W takiej sytuacji ważne są dokumenty, korespondencja, treść oferty oraz dowody wskazujące moment wykrycia pomyłki.