Pominięcie uprawnionego w testamencie nie zawsze pozbawia go prawa do zachowku. Zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy dziedziczyliby z ustawy, mogą żądać od spadkobiercy testamentowego zapłaty określonej części udziału spadkowego. Zachowek może nie przysługiwać między innymi po skutecznym wydziedziczeniu, zrzeczeniu się dziedziczenia albo uznaniu za niegodnego. Roszczenie przedawnia się co do zasady po pięciu latach.
Pominięcie osoby bliskiej w testamencie nie zawsze oznacza utratę wszelkich praw do majątku po zmarłym.
W polskim prawie spadkowym testament może pominąć potencjalnego spadkobiercę, ale określonym członkom rodziny przysługuje roszczenie o zapłatę zachowku. Dotyczy to przede wszystkim sytuacji, gdy spadkodawca przeznaczył cały majątek innym osobom, zapisał go fundacji albo rozdysponował w testamencie z pominięciem najbliższych. Znaczenie mają więzy rodzinne istniejące w chwili śmierci, zdolność do dziedziczenia oraz to, czy dana osoba rzeczywiście otrzymała jakiekolwiek przysporzenie. Samo pominięcie w testamencie nie jest równoznaczne z wydziedziczeniem. Te dwa mechanizmy wywołują odmienne skutki prawne i wymagają osobnej oceny.
Osoby uprawnione do żądania zachowku
Zachowek mogą dochodzić zstępni spadkodawcy, jego małżonek oraz rodzice, jeżeli w konkretnym układzie dziedziczyliby z ustawy. Znaczy to, że rodzic nie uzyska zachowku, gdy zmarły pozostawił dzieci, które wyłączają go od dziedziczenia ustawowego.
Z kolei dziecko pominięte w testamencie może wystąpić z roszczeniem przeciwko spadkobiercy testamentowemu, nawet jeśli nie zostało wymienione w testamencie.
Uprawnienie nie przysługuje osobie efektywnie wydziedziczonej, uznanej za niegodną dziedziczenia albo takiej, która zrzekła się dziedziczenia w umowie zawartej ze spadkodawcą. Odrzucenie spadku także co do zasady wyłącza możliwość żądania zachowku po tym spadkodawcy. Konieczne jest jednak zbadanie, czy czynność była ważna i jakie skutki wywołała wobec dalszych zstępnych.
O wysokości zachowku decydują przede wszystkim udział ustawowy, pełnoletność oraz zdolność do pracy uprawnionego:
| Uprawniony | Podstawa obliczenia | Wysokość zachowku |
|---|---|---|
| Małoletni zstępny | Udział ustawowy | 2/3 |
| Trwale niezdolny do pracy zstępny | Udział ustawowy | 2/3 |
| Pozostały uprawniony | Udział ustawowy | 1/2 |
Pominięcie a wydziedziczenie w testamencie
Pominięty spadkobierca zachowuje możliwość dochodzenia zapłaty, jednak wydziedziczenie ma pozbawić go zachowku. Wydziedziczenie musi nastąpić w testamencie i zawierać ustawową przyczynę, na przykład uporczywe postępowanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, dopuszczenie się umyślnego przestępstwa przeciwko spadkodawcy lub uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych. Przyczyna powinna wynikać z treści testamentu i być możliwa do udowodnienia. Roszczenie kieruje się najczęściej przeciwko spadkobiercy testamentowemu. Przy ustalaniu substratu zachowku uwzględnia się czystą wartość spadku, niektóre darowizny oraz zapisy windykacyjne. Uprawniony musi wykazać pokrewieństwo, status spadkowy i wartość należnego świadczenia. Termin przedawnienia roszczenia przeciwko spadkobiercy wynosi pięć lat od ogłoszenia testamentu.
Przed skierowaniem sprawy do sądu należy ustalić:
- krąg spadkobierców ustawowych i testamentowych;
- ważność testamentu oraz ewentualnego wydziedziczenia;
- wartość aktywów i długów spadkowych;
- darowizny podlegające doliczeniu do substratu zachowku;
- datę ogłoszenia testamentu i upływ terminu przedawnienia.
Osoby objęte prawem do zachowku mimo pominięcia w testamencie
Zachowek przysługuje wyłącznie najbliższym członkom rodziny, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego są to: zstępni spadkodawcy, jego małżonek oraz rodzice.
Nie każdy krewny z tej grupy automatycznie otrzyma jednak zachowek. Decydujące znaczenie ma to, czy w konkretnym układzie rodzinnym dana osoba dziedziczyłaby ustawowo. Pominięcie w testamencie nie jest tym samym co wydziedziczenie. Osoba pominięta może żądać zapłaty zachowku, jednak wydajne wydziedziczenie pozbawia ją tego roszczenia. Wydziedziczenie musi nastąpić w testamencie i wskazywać ustawową przyczynę, na przykład uporczywe postępowanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, umyślne przestępstwo przeciwko spadkodawcy albo uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych. Do zstępnych zalicza się dzieci, wnuki, prawnuki i dalszych potomków, także osoby przysposobione. Wnuk nie uzyska zachowku tylko dlatego, że został pominięty w testamencie. Musi jeszcze znajdować się w kręgu spadkobierców ustawowych, zazwyczaj dlatego, że jego rodzic będący dzieckiem spadkodawcy nie dożył otwarcia spadku, odrzucił spadek, został uznany za niegodnego albo sam nie może dziedziczyć.
Jeżeli dziecko spadkodawcy żyje i dziedziczyłoby ustawowo, jego własne dzieci co do zasady nie mają samodzielnego prawa do zachowku.
Kiedy małżonek i rodzice mogą żądać zapłaty?
Małżonek jest uprawniony do zachowku, jeśli pozostawał w związku małżeńskim w chwili śmierci spadkodawcy i dziedziczyłby po nim z ustawy. Zasadniczo prawa tego nie ma osoba prawomocnie rozwiedziona ani pozostająca w separacji. Znaczenie może mieć także prawomocne wyłączenie małżonka od dziedziczenia na podstawie przepisów szczególnych.
Rodzice dochodzą zachowku tylko wtedy, gdy przy dziedziczeniu ustawowym byliby powołani do spadku. Często następuje to przede wszystkim wtedy, gdy spadkodawca nie pozostawił zstępnych.
Jeżeli żyje dziecko spadkodawcy, rodzice są najczęściej wyłączeni z dziedziczenia ustawowego, a tym samym nie mogą efektywnie żądać zachowku.
Wysokość roszczenia zależy od sytuacji uprawnionego
Zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest małoletnim zstępnym albo osobą trwale niezdolną do pracy, należy mu się dwie trzecie tego udziału. Roszczenie kieruje się przeciwko spadkobiercy testamentowemu, zapisobiercy windykacyjnemu lub obdarowanemu, zależnie od okoliczności sprawy. Osoba pominięta w testamencie nie zawsze zostaje pozbawiona udziału w majątku; może żądać wypłaty określonej części wartości spadku.
Roszczenie o zachowek po pominięciu w testamencie: uprawnieni i terminy
Zachowek przysługuje najbliższym członkom rodziny, którzy dziedziczyliby po zmarłym z ustawy, lecz zostali pominięci w testamencie albo otrzymali mniej, niż wynika z ustawowej ochrony.
Uprawnionymi są zasadniczo:
- zstępni spadkodawcy, czyli dzieci, wnuki i dalsi potomkowie;
- małżonek, jeżeli nie został prawomocnie wyłączony od dziedziczenia;
- rodzice spadkodawcy, gdy w konkretnej sytuacji dziedziczyliby z ustawy;
- małoletni zstępni, którym należy się dwie trzecie udziału ustawowego;
- pełnoletni zstępni zdolni do pracy, którym co do zasady przysługuje połowa tego udziału.
Rodzic nie uzyska zachowku, jeżeli spadkodawca pozostawił zstępnych, ponieważ wtedy rodzice nie powołaliby do dziedziczenia ustawowego. Uprawnienie może także zostać wyłączone przez wydajne wydziedziczenie. Samo pominięcie w testamencie nie jest jednak wydziedziczeniem i nie wymaga wskazywania przyczyny.
Wysokość roszczenia ustala się na podstawie tzw. substratu zachowku. Obejmuje on czystą wartość spadku, a w określonych przypadkach także wartość darowizn dokonanych przez spadkodawcę. Następnie ustala się udział, jaki przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowymi mnoży go przez odpowiedni ułamek. Od wyniku odejmuje się świadczenia już otrzymane, w tym darowizny zaliczane na zachowek.
Zachowek jest roszczeniem pieniężnym, a nie żądaniem wydania konkretnego składnika majątku. Osoba pominięta powinna skierować do spadkobiercy testamentowego pisemne wezwanie do zapłaty, wskazując podstawę prawną, wyliczenie kwoty i termin spełnienia świadczenia.
Jeżeli strony nie zawrą ugody, konieczne jest wniesienie pozwu.
Roszczenie o zachowek przedawnia się co do zasady po pięciu latach od ogłoszenia testamentu. Przy dochodzeniu uzupełnienia zachowku od osoby zobowiązanej z tytułu darowizny termin liczy się od otwarcia spadku.
Do pozwu należy dołączyć testament, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia oraz dokumenty potwierdzające skład i wartość majątku. Roszczenie o zachowek przedawnia się co do zasady po 5 latach od ogłoszenia testamentu, a nie od dnia śmierci spadkodawcy ani od momentu, w którym pominięty spadkobierca dowiedział się o testamencie. Ogłoszenie testamentu jest formalną czynnością dokonywaną przez sąd spadku albo notariusza. Dopiero ta data uruchamia bieg terminu przewidzianego w art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego.
Ma to znaczenie, gdy testament został odnaleziony lub przedstawiony dopiero po dłuższym czasie. Jeżeli spadkodawca zmarł w 2019 r., lecz testament ogłoszono r., pięcioletni termin na dochodzenie zachowku zasadniczo upływa w 2028 r.
Nie należy utożsamiać ogłoszenia testamentu z jego otwarciem ani z prywatnym zapoznaniem się z jego treścią.
Od kiedy liczy się przedawnienie zachowku dla pominiętego spadkobiercy?
Pominięty zstępny, małżonek albo rodzic spadkodawcy może żądać zapłaty zachowku, jeżeli należy do kręgu uprawnionych i nie otrzymał należnego przysporzenia, na przykład w postaci powołania do spadku, darowizny lub zapisu.
Przedawnienie zachowku nie powoduje automatycznie wygaśnięcia prawa materialnego, lecz pozwala zobowiązanemu uchylić się od zapłaty po podniesieniu zarzutu przedawnienia.
Czy przy darowiźnie termin liczy się od ogłoszenia testamentu?
Jeżeli roszczenie kierowane jest przeciwko osobie, która otrzymała darowiznę i ma uzupełnić zachowek, termin wynosi także 5 lat, ale liczy się go od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy. Ta reguła dotyczy roszczenia uzupełniającego zachowek z tytułu darowizny, a nie podstawowego roszczenia przeciwko spadkobiercy testamentowemu. Termin może zostać przerwany między innymi przez wniesienie pozwu, zawezwanie do próby ugodowej albo uznanie roszczenia przez zobowiązanego. Po przerwaniu biegnie on na nowo. Samo wezwanie do zapłaty co do zasady nie zawsze wywołuje skutek przerwania przedawnienia, dlatego jego treść i dalsze czynności procesowe powinny zostać ocenione w konkretnej sprawie.